Theater als plek om thuis te komen
WILD Producties maakt ruimte voor trans- en genderqueer personen
- PPersoneel
- PProgramma
Foto: Elzo Bonam
Theater wordt vaak gezien als een plek om verhalen te vertellen. Voor WILD Producties is het ook een plek om thuis te komen. Het gezelschap werkt uitsluitend met trans en genderqueer makers en deelnemers. Zo ontstaat een omgeving waarin niemand hoeft uit te leggen wie die is. De Code D&I sprak met artistiek leider Storm Vogel. Wat kan theater doen als mensen eindelijk de ruimte krijgen om zichzelf te zijn?
Voor Storm (hen/hun) begon het allemaal met een gevoel van vervreemding. Na een theateropleiding aan ArtEZ kwam hen terecht in een sector waarin hen zich steeds minder thuis voelde. “Ik voelde me altijd een beetje in een limbo,” vertelt Storm. “Ik wist net dat ik trans was en was bezig met mijn transitie. Ik had het gevoel dat regisseurs niet goed wisten wat ze met mij aan moesten. Tegelijkertijd was ik heel activistisch. Ik vond dat veel theatergezelschappen maatschappelijke onderwerpen wel benoemden, maar zich er gemakkelijk van afmaakten als het gaat om representatie op het podium en achter de schermen.”
Hoewel de afstand tot de sector groeide, bleef de behoefte om theater te maken bestaan. “Samen met Teddy Slootman ontstond het idee om te onderzoeken of er behoefte was aan een theaterproject voor trans jongeren,” vertelt Storm. “Met steun van het VSB Fonds maakten we een eerste voorstelling over de wachttijden in de transgenderzorg.” Dat bleek een succes, er kwamen veel spelers én bezoekers op af. “We merkten dat het enorm resoneerde. Niet alleen bij de spelers, maar ook bij het publiek, families en naasten. Toen realiseerden we ons dat er veel vraag was naar een plek waar mensen samen kunnen komen en theater kunnen gebruiken om ervaringen te verwerken én de wereld in te brengen.”
“Er was veel vraag naar een plek waar mensen theater kunnen gebruiken om ervaringen te verwerken én de wereld in te brengen.”
– Storm Vogel, artistiek leider WILD producties
Waarom exclusiviteit soms nodig is
WILD Producties kiest bewust voor een exclusieve doelgroep. Alle deelnemers en makers zijn trans of genderqueer. Dat roept soms vragen op. Hoe verhoudt zo'n afgebakende ruimte zich tot inclusie? Volgens Storm zit juist daar de kracht. “We horen vaak van spelers dat ze het fijn vinden om niet met cisgender mensen in een groep te zitten. Niet omdat cis mensen per definitie een probleem zijn, maar omdat je als trans persoon vaak de enige bent. Dan moet je jezelf uitleggen, krijg je vragen of voel je dat mensen bang zijn fouten te maken.”
Volgens Storm verdwijnt die constante alertheid wanneer iedereen vergelijkbare ervaringen deelt. “Het bijzondere is dat we eigenlijk weinig gesprekken over gender voeren. Mensen denken vaak dat we de hele dag over voornaamwoorden praten, maar dat is helemaal niet zo. Juist omdat niemand iets hoeft uit te leggen, kun je het over andere dingen hebben. Je bent even meer dan alleen je identiteit.”
Foto: Prins de Vos
Veiligheid als randvoorwaarde voor creativiteit
Die veiligheid blijkt niet alleen sociaal waardevol, maar ook artistiek. “Als je je op je hoede voelt, ben je minder geneigd risico's te nemen. Terwijl theater juist vraagt dat je dingen probeert, fouten maakt en jezelf laat zien. Dat lukt beter als je je veilig voelt.” Binnen WILD Producties wordt veiligheid daarom gezien als randvoorwaarde voor creativiteit, en niet als iets dat tegenover artistieke kwaliteit staat. Integendeel. “We zijn heel bewust bezig met hoe we werken,” zegt Storm. “Veel spelers hebben te maken gehad met pesten, discriminatie of eenzaamheid. Soms roept emoties op of raakt iemand overweldigd. Daar moet ruimte voor zijn.”
Die visie vertaalt zich naar concrete afspraken. Deelnemers mogen grenzen aangeven, oefeningen weigeren of zich even terugtrekken wanneer dat nodig is. Er zijn rustruimtes, noise-cancelling koptelefoons en mogelijkheden om prikkels te verminderen. “We werken vanuit consent. In de kunstwereld leeft soms nog het idee dat alles moet wijken voor het eindresultaat. Wij geloven juist dat mensen beter werk maken wanneer ze zich veilig voelen. Alles voor de kunsten, dus ook nee zeggen mag.” Dat betekent niet dat artistieke ambitie verdwijnt. “Het gaat er niet om dat we mensen ontzien. Het gaat erom dat we kijken wat iemand nodig heeft om mee te kunnen doen. Juist daardoor kunnen deelnemers verder groeien.”
“Alles voor de kunsten, dus ook ‘nee’ zeggen mag.”
- Storm Vogel
Meer dan een theatergroep
Tijdens de repetities ontstaat meer dan een voorstelling. Veel deelnemers hebben weinig contact met andere trans personen. Als die contacten er wel zijn, bevinden ze zich vaak in een zorgcontext of een praatgroep. “Wij bieden iets heel anders. Mensen zijn hier samen bezig met theater, dans, hun lichaam en creativiteit. Ze ontdekken dat hun lichaam niet alleen iets is waar ze ongemak bij voelen, maar ook een instrument waarmee ze zich kunnen uiten.” Storm ziet regelmatig hoe deelnemers nieuwe kanten van zichzelf ontdekken. “We hebben bijvoorbeeld spelers gehad die heel erg bezig waren met bewijzen dat ze mannelijk genoeg waren. Dan vroegen wij ze om een vrouwelijk visje te spelen in een jurkje. Dan ontdekten ze: ik blijf gewoon wie ik ben. Ik hoef mezelf niet voortdurend te bewijzen.”
Door die ruimte ontstaat ook verbinding. “Veel deelnemers voelen zich minder eenzaam. Tijdens evaluaties horen we steeds terug dat ze zich veilig voelen op een manier die ze elders niet gewend zijn. Dat nemen ze vervolgens ook mee naar andere plekken in hun leven.” Voor WILD stopt die verantwoordelijkheid niet wanneer een voorstelling afgelopen is. “Als mensen zich maandenlang kwetsbaar hebben opgesteld, kun je niet zeggen: bedankt en tot ziens. We voelen een verantwoordelijkheid om continuïteit te bieden.”
Verhalen die verteld moeten worden
Veel producties van WILD vertrekken vanuit de ervaringen van deelnemers. Dat betekent niet dat elke voorstelling uitsluitend over gender gaat. “We grappen weleens dat we gewoon een Shakespeare zouden moeten doen,” lacht Storm. “Maar uiteindelijk wordt alles toch een beetje trans. Niet omdat we dat forceren, maar omdat het onze blik op de wereld is.”
Toch schuilt er ook een activistisch element in het werk. “Er zijn nog zoveel verhalen die nauwelijks bekend zijn. Veel mensen weten bijvoorbeeld niet eens dat trans personen zich tot 2014 moesten laten steriliseren om hun geslacht officieel te laten wijzigen. Dat soort verhalen verdienen een plek op het podium.” Volgens Storm ontstaat er een probleem wanneer instellingen deze verhalen uitsluitend zien als relevant voor een specifieke doelgroep. “Werk van trans makers wordt nog vaak gezien als iets voor een trans publiek. Terwijl het gewoon menselijke verhalen zijn. Liefde, verlies, vrijheid, identiteit en erbij willen horen zijn universele thema's.”
Foto: Elzo Bonam
Voorbij het vinkje
Hoewel diversiteit en inclusie hoog op de agenda staan, ziet Storm dat er ook nog veel winst te behalen is in de culturele sector. “Wat ik bijvoorbeeld merk, is dat podia ons vooral willen programmeren tijdens Pride. Dan kunnen we ineens heel vaak spelen. Maar als ik voorstel om dezelfde voorstelling buiten Pride te programmeren, hoor ik soms niets meer.” Dat roept volgens hen een belangrijke vraag op. “Zie je ons dan echt als kunstenaars, of vooral als een vinkje op een diversiteitslijst?”
Ook in werving en selectie van bijvoorbeeld acteurs valt volgens Storm nog veel winst te behalen. “In de cultuursector wordt vaak sterk gekeken naar opleiding en cv. Maar niet iedereen heeft toegang gehad tot dezelfde kansen. Trans mensen hebben soms jaren besteed aan overleven, aan hun gezondheid of aan het omgaan met discriminatie. Dat zie je niet terug op papier.” Daarom pleit hen voor een bredere blik op talent. “Kijk verder dan de standaard levensloop. Zie mensen als volledige mensen. Niet alleen als vertegenwoordiger van een identiteit, maar als maker, speler, collega of kunstenaar.”
Misschien is dat uiteindelijk wel de belangrijkste les van WILD Producties. Inclusie begint niet bij beleid, formulieren of doelstellingen, maar bij het creëren van een omgeving waarin mensen zich gezien voelen. Pas wanneer iemand niet langer hoeft uit te leggen wie die is, ontstaat ruimte om te laten zien wat die kan.
Lessen voor de sector
Wat kunnen culturele organisaties van de aanpak van WILD leren? Storm deelt een aantal tips.
1. Veiligheid maakt creativiteit mogelijk. Mensen durven pas te experimenteren en risico's te nemen als ze zich veilig voelen. Veiligheid is geen tegenhanger van artistieke kwaliteit, maar een voorwaarde.
2. Inclusie vraagt soms om specifieke ruimtes. Niet iedereen voelt zich automatisch thuis in een gemengde groep. Doelgroep-specifieke ruimtes kunnen juist meer deelname en ontwikkeling mogelijk maken.
3. Bouw aan relaties, niet alleen aan projecten. De grootste impact ontstaat vaak tussen de voorstellingen door. Investeer daarom in gemeenschap en continuïteit, niet alleen in eindproducten.
4. Kijk verder dan diploma's en cv's. Talent volgt niet altijd een rechte lijn. Door breder te kijken naar ervaring en potentieel vergroot je wie toegang krijgt tot de sector.
5. Zie makers als meer dan hun identiteit. Programmeer makers niet alleen rond themaweken of diversiteitsdoelen. Hun werk verdient een plek omdat het artistiek relevant is, niet omdat het een vakje afvinkt.