Van collectie naar connectie: de bibliotheek als plek voor een schurend gesprek
- PProgramma
- PPubliek

Foto: Michelle Vleugels.
Hoe maak je thema’s als discriminatie, gender en inclusie bespreekbaar zonder bezoekers voor te schrijven wat ze moeten denken? Voor Bibliotheek Midden-Brabant raakt die vraag aan de kern van haar democratische rol. Die gaat verder dan boeken beschikbaar stellen: het draait om verschillende perspectieven zichtbaar maken, mensen aan het denken zetten en ruimte bieden voor reflectie en ontmoeting. Met onder meer lezingen en een podcastserie brengt de bibliotheek daarom maatschappelijke thema’s onder de aandacht. Júist als dat schuurt.
Boeken uitlenen? De bibliotheek doet veel meer dan dat. “We delen betrouwbare kennis en verhalen op allerlei verschillende manieren,” vertelt specialist programmering Eef van Eerdewijk. Pluriformiteit en meerstemmigheid staan centraal: “Door uiteenlopende perspectieven zichtbaar te maken, willen we inwoners helpen zich te informeren, hun eigen mening te vormen en met anderen in gesprek te gaan”, vertelt collega-programmamaker Tamira Waszink. “We proberen de wereld van mensen groter te maken,” vult Eef aan.
Daarbij gaat de bieb schurende onderwerpen niet uit de weg. Integendeel, soms zoekt ze die juist bewust op, ook als dat tot discussie leidt. “Wij veroorzaken dingen die in de huidige maatschappij tot controverse kunnen leiden,” vertelt Eef. Het gaat daarbij niet om ophef creëren, maar om maatschappelijke kwesties bespreekbaar maken en bezoekers uit te nodigen hun eigen ideeën kritisch te onderzoeken. Of, zoals ze zelf treffend verwoord: “We creëren betekenisvolle frictie.”
Niet alle antwoorden
Volgens Tamira kan een boek weliswaar aanleiding geven tot een programma, maar een ontwikkeling in de samenleving kan dat net zo goed doen. Zo organiseerde de bibliotheek in samenwerking met Fontys Hogeschool een publiekscollege over de manosfeer. Een ander voorbeeld was de tentoonstelling van Zoë Papaikonomou over nieuwsberichtgeving en inclusieve taal. Daaromheen zat een programma voor studenten journalistiek over de vraag hoe je over mensen en groepen schrijft. “We hoeven niet alle antwoorden te hebben,” vertelt Tamira. “We willen juist ruimte maken voor vragen die in de samenleving leven, ook als daar geen eenvoudige oplossing voor is.”
Bij de nieuwe podcastserie Controverse in de boekenkast vormen boeken wél het vertrekpunt, maar altijd als aanleiding om uit te zoomen op bredere maatschappelijke vraagstukken. Zo gaat de eerste aflevering over cancelcultuur, waarbij onder meer wordt ingegaan op de vraag of je een boek los kunt zien van de maker. Aanleiding is wat de bibliotheek moet doen met het werk van David Walliams, die in het Verenigd Koninkrijk werd gecanceld vanwege grensoverschrijdend gedrag tegenover vrouwen. Adviseur collectie Coosje van der Pol ziet in deze reeks het boek dat wordt besproken als een vertrek- en ankerpunt: “We zoomen in op het boek en vervolgens zoomen we uit naar de wereld om ons heen, waarna het gesprek weer kan terugkeren naar het boek. Volgens Eef versterken programmering en collectie elkaar in de ambitie mensen met elkaar te verbinden: “We bewegen van collectie naar connectie.”

Foto: Michelle Vleugels.
Zelf een oordeel vormen
Hoe ga je om met een boek dat gevoelig ligt of informatie bevat die niet wetenschappelijk is onderbouwd? De bibliotheek wil zulke dilemma’s niet uit de weg gaan, maar zorgvuldig bekijken hoe je een controversieel geachte titel toch beschikbaar kunt stellen en welke context daarbij nodig is. “Je wil mensen toegang geven tot verschillende ideeën, maar ook verantwoordelijkheid nemen voor de informatie die je aanbiedt. Uiteindelijk moeten mensen zelf een oordeel kunnen vormen.”
Het doel van de programma’s is dan ook nooit om één perspectief als het juiste aan te wijzen. Het gaat om kennis delen, aannames onderzoeken en bezoekers uit te nodigen verder te kijken dan hun eigen referentiekader. “Mensen hoeven het ook niet met elkaar eens te worden. Maar als je hebt gehoord waarom iemand ergens anders naar kijkt, begrijp je die ander misschien wel beter,” vertelt Tamira.
Niet neutraal, wel onafhankelijk
Sommige programma’s lokken ook echt reacties uit, zowel positief als negatief. Voorbeelden zijn voorlezen door dragqueens of bijeenkomsten rond alternatieve geneeswijzen en medische desinformatie. Maar Bibliotheek Midden-Brabant ziet het juist ook als haar rol om ruimte te bieden aan perspectieven die niet iedereen aanspreken. “Dat betekent niet dat we alle perspectieven die aan bod komen automatisch onderschrijven,” vertelt Tamira. Volgens Coosje is de ruimte bovendien ook niet volledig onbegrensd: “We handelen binnen de kaders van de wet en onze publieke opdracht.”
Toch vraagt die open houding ook iets van de organisatie zelf: soms keren bezoekers zich met hun kritische vragen rechtstreeks tot medewerkers op de vloer. Die moeten dan kunnen uitleggen waarom de bibliotheek bepaalde keuzes maakt en in gesprek kunnen gaan met bezoekers die het daar niet mee eens zijn. “Dat vraagt soms bijna om vaardigheden van een maatschappelijk werker: goed luisteren, omgaan met weerstand en ruimte bieden aan verschillende perspectieven zonder dat een gesprek direct escaleert,” zegt Tamira daarover. “Je werkt naar buiten gericht, maar daar is binnen ook iets voor nodig. Dus zorgen we dat collega’s hierop toegerust zijn.”
-16x9.png/314126de60fc3eb61e0868badf4d238b/nbc-credits-jacqueline-van-der-kort-(van-de-kb)-16x9.webp)
Van links naar rechts: Tamira, Coosje en Eef. De foto is gemaakt door Jacqueline van der Kort.
Tips voor de culturele sector
Tot slot delen Tamira, Eef en Coosje nog een aantal lessen voor organisaties die ook betekenisvolle frictie willen veroorzaken.
Ga schurende onderwerpen niet uit de weg. Maatschappelijke thema’s als discriminatie, gender en desinformatie kunnen reacties oproepen. Juist door ze zorgvuldig bespreekbaar te maken, kan de bibliotheek haar democratische rol vervullen.
Bied ruimte aan perspectieven zonder ze automatisch te onderschrijven. Een onderwerp programmeren of een boek opnemen betekent niet dat de bibliotheek de inhoud ervan als de enige waarheid presenteert. Maak duidelijk waarom een onderwerp aandacht krijgt en help bezoekers zelf een oordeel te vormen.
Creëer betekenisvolle frictie, geen ophef om de ophef. Een prikkelend onderwerp of beeld is niet genoeg. Zorg voor context en een duidelijke aanleiding om na te denken. Als de bedoeling niet overkomt, kan de boodschap verloren gaan of zelfs averechts werken.
Verbind collectie en programmering. Een boek kan het startpunt zijn voor een gesprek over een groter maatschappelijk vraagstuk. Andersom kan een lezing of podcast bezoekers uitnodigen om verder te lezen. Door die verbinding krijgen verhalen meer betekenis en ontstaan nieuwe mogelijkheden voor ontmoeting.
Begin intern. Medewerkers moeten keuzes rond collectie en programmering kunnen uitleggen en om kunnen gaan met kritische vragen. Bespreek dilemma’s daarom ook binnen de organisatie en geef medewerkers de ruimte en vaardigheden om het gesprek met bezoekers aan te gaan.