Met een 'viskraam' vol kunst en erfgoed de provincie door: met Op Paad bereikt Fries Museum nieuw publiek
Foto: Aron Weidenaar
Wat gebeurt er als je als museum niet wacht op bezoekers, maar zelf op pad gaat, met échte collectiestukken? Met een bus die doet denken aan een viskraam reist het Fries Museum door de provincie, en brengt zo museumstukken naar dorpspleinen, winterfairs en zorginstellingen, ver weg van de vertrouwde museumzaal. Het project Op Paad verlaagt drempels, en laat zien wat er gebeurt als een museum zijn collectie niet alleen beschermt, maar radicaal durft te delen. Ook als dat schuurt.
De aanleiding voor Op Paad was duidelijk: het museum merkte dat een groot deel van de bezoekers van buiten de provincie komt. Het werkgebied omvat dorpen en wijken met uiteenlopende sociaaleconomische uitdagingen, waaronder delen van Friesland waar veel mensen onder de armoedegrens leven. “We weten dat we lang niet iedereen uit onze omgeving bereiken,” zegt Hoofd Publiek & Presentaties Annemarie Lavèn. “Tegelijkertijd weten we dat er Friezen zijn die wel degelijk geïnteresseerd zijn, maar drempels ervaren: economisch, sociaal of praktisch.”
Daarom besloot het museum het anders te doen door letterlijk op pad te gaan. “Juist in dorpen en wijken waar culturele voorzieningen beperkt zijn, kun je als museum het verschil maken door je collectie te delen,” zegt Annemarie. Het gaat daarbij niet alleen om publieksbereik of bekendheid, maar om mensen de mogelijkheid te geven om iets van zichzelf te herkennen in de collectie en om betekenisvolle gesprekken aan te gaan. “Onze collectie is uiteindelijk van alle Friezen. We zien het als onze taak die actief met hen te delen.”
"Onze collectie is uiteindelijk van alle Friezen. We zien het als onze taak die actief met hen te delen."
Annemarie Lavèn, Hoofd Publiek en Presentaties Fries Museum
Zelf betekenis geven
Met een bus die doet denken aan een viskraam trekt Op Paad daarom met échte museumstukken door de provincie: van buurthuizen tot dorpspleinen en van markten tot zorginstellingen. Voor de bus staan statafels met prikkelende vragen die het gesprek op gang brengen, zoals: “Herken je dit uit je eigen familie?” of “Wat zegt dit object over jouw dorp?” Projectleider Jacqueline Spendel: “Het gaat erom dat mensen zelf betekenis geven aan een object. Dat ze ontdekken: dit verhaal hoort ook op een bepaalde manier bij mij.” Annemarie vult aan: “Het moet geen situatie zijn waarin het museum even langskomt om iets uit te leggen. Het gaat juist om wederkerigheid en gedeeld erfgoed.”
Die houding zie je ook terug in de werkwijze van de museumdocenten die achter de vitrine staan. Zij werken onder andere met Visual Thinking Strategies: een gespreksmethode waarbij deelnemers via open vragen samen naar een object kijken en zelf betekenis formuleren. “In plaats van te zenden, stellen zij juist vragen als: “Wat zie je?,” “Wat betekent dat?,” “Waarom denk je dat?,” of “Wat kun je nog meer ontdekken?’” zegt Jacqueline. “Zo ontstaat ruimte voor verschillende interpretaties, en voor het besef dat erfgoed iets is dat we samen dragen.”
Foto: Aron Weidenaar
Met echte collectiestukken op pad
Ook de keuze voor échte museumstukken is bewust. “Je voelt als museum altijd de verantwoordelijkheid om te bewaren,” zegt Annemarie. “Het liefst laat je objecten, soms heel oud en fragiel, daarom op hun plek. Maar een museum heeft óók een deelfunctie. Onze collectie is van iedereen, en daar hoort bij dat je die soms juist naar buiten brengt.” Voor elk object onderzoekt het team zorgvuldig of en hoe het veilig mee kan, in nauwe samenwerking met collectie- en conservatiemedewerkers. Hoewel dit soms intern nog spannend wordt gevonden, ziet Jacqueline dagelijks wat het oplevert. “Het gevoel dat mensen krijgen als ze weten: dit is een écht object uit onze geschiedenis, dat is niet te vergelijken met een replica. Je ziet mensen letterlijk dichterbij komen.”
Toch zijn het niet de topstukken die het meeste losmaken: een keramieken pot met kersensnijdecor of een oude spaarpot doen het beter dan een bekend kunstwerk zoals een Mondriaan. “Zulke objecten roepen herkenning op: dan gaat het gesprek over familie, of over vroeger. Jongere mensen vinden het bijvoorbeeld bijna onvoorstelbaar dat je voorheen naar de bank moest om een spaarpot te openen.” Volgens Jacqueline gaat het niet om kunsthistorische status, maar om "verhalen die mensen met elkaar verbinden."
"Het gaat niet om kunsthistorische status, maar om herkenning en verhalen die mensen met elkaar verbinden."
- Jacqueline Spendel, projectleider Op Paad
Samenwerken met de gemeenschap
De plek waar de bus staat, de objecten en de randprogrammering worden steeds afgestemd met lokale partners. “Wij brengen de collectie, maar zij kennen de gemeenschap,” zegt Annemarie. “Zo ontstaan workshops, gespreksvormen en thema’s die passen bij wat er lokaal leeft.” Partners helpen ook bij het verspreiden van informatie via flyers, social media en WhatsApp-groepen. “Vrijwilligers fungeren als ambassadeurs,” aldus Jacqueline. “Ze vertellen anderen wat er te zien is en vergroten zo het bereik.”
Ook traditionele kanalen zoals dorpskranten, sandwichborden langs de weg en aankondigingen bij lokale evenementen worden ingezet. Een belangrijke succesfactor is volgens Jacqueline bovendien de taal: “Fries spreken is cruciaal. Mensen voelen zich sneller aangesproken en begrijpen beter wat er gebeurt, zowel vooraf als bij de bus zelf.” Annemarie vult aan: “Zo ontstaat een netwerk van betrokkenheid, waar het museum én de gemeenschap samen in optrekken."
Lessen voor de culturele sector
Tot slot delen Annemarie en Jacqueline een aantal tips voor de culturele sector:
Durf te experimenteren met het delen van je aanbod. Het is spannend, maar levert veel op.
Benut lokale kennis. Partners weten wat er leeft en kunnen helpen bepalen welke plekken, objecten en activiteiten passen bij de doelgroep.
Randprogrammering is essentieel. Workshops, praattafels en creatieve activiteiten geven bezoekers de ruimte om zelf betekenis te geven aan jouw aanbod. Deze wederkerigheid maakt actieve deelnemers van het publiek.
Echte objecten maken het verschil. Het effect van originele stukken is veel groter dan dat van replica's. Ze roepen herkenning, verhalen en emotie op en verbinden mensen met hun erfgoed.
Stem taal en toon af op je doelgroep. Zorg dat communicatie en gesprekken aansluiten bij de leefwereld van de mensen die je wilt bereiken, zodat drempels worden verlaagd en het contact echt wederkerig is.
Maak succes zichtbaar en stimuleer collega's om mee te gaan. Door collega's het proces en de impact te laten zien, worden zij ambassadeurs. Zo groeit intern draagvlak en het zorgt ervoor dat de organisatie collectief leert van het project.