Festival SOUK Utrecht geeft de WANA-gemeenschap regie over haar eigen cultuur

SOUK Utrecht ontstond uit een duidelijke noodzaak: de WANA-gemeenschap, de grootste gemeenschap met een migratieachtergrond in Utrecht, was nauwelijks zichtbaar in het culturele aanbod. “Áls er al iets werd georganiseerd,” vertelt Dina, “was dat sporadisch en vaak vanuit witte, westerse instellingen en kaders. Dat sloot niet aan bij onze manier van werken of bij de leefwereld van de gemeenschap.” Hoewel het woord souk aan een markt doet denken, is het festival veel meer dan dat. Dina: “Het gaat erom dat we de cultuur in haar volledigheid vieren, met al haar rijkdom en verscheidenheid en met ruimte voor talent, erfgoed, cultuur, verhalen en gedeelde geschiedenis.”

De gemeenschap als curator

Die ervaring bevestigde ook het belang van een van SOUK Utrechts andere uitgangspunten: als de gemeenschap centraal staat, moet dat doorwerken in alles, van inhoud en programmering tot besluitvorming en werkproces. Dat betekent dat de gemeenschap op alle niveaus een stem heeft. Dina: “We organiseren brainstorms met ondernemers, kunstenaars en instellingen die verbonden zijn aan de WANA-regio. Vervolgens vertalen we hun input naar een programma: er is een podiumprogramma, er zijn workshops, kinderprogramma’s, creatieve randprogrammering, en natuurlijk het marktgedeelte zelf. De curatie ligt bij de gemeenschap, ik breng er als artistiek leider alleen een lijn in aan.”

Daarbij is ook ruimte voor talentontwikkeling. Zo groeide een henna-artiest van een los programmaonderdeel door naar een eigen fototentoonstelling. “Henna is meer dan versiering,” legt Dina uit. “Het is erfgoed en ambacht vol symboliek en patronen die bijvoorbeeld regionale verschillen aanduiden. Door ruimte te geven aan zo’n artiest kan talent zich ontwikkelen en kan cultuur uiteindelijk ook via een tentoonstelling worden vastgelegd en doorgegeven.” Het laat bovendien zien dat cultuur veel breder is dan doorgaans wordt gedacht: eten, geur, gewoonten, muziek en dans zijn even waardevol als theater of beeldende kunst. “Als je cultuur reduceert tot iets wat je alleen bekijkt, verlies je de rijkdom ervan,” zegt Dina.

Kwaliteit voorbij westerse maatstaven

Met dit brede begrip van cultuur ontstaat ook een ander perspectief op wat ‘kwaliteit’ is. Wat hier als waardevol wordt gezien, wijkt bewust af van dominante westerse beoordelingskaders. “Wat als ‘goed’ of ‘professioneel’ wordt beschouwd, is altijd afhankelijk van wie dat bepaalt,” zegt Dina. “Tijdens mijn opleiding aan de kunstacademie werd kunst vooral gedefinieerd aan de hand van witte, westerse referentiekaders. Alles wat daarbuiten viel, werd automatisch minder serieus genomen.”

Volgens Dina is het dan ook zinloos andere culturen langs westerse meetlatten te leggen. “Als je bijvoorbeeld binnen de Arabische of Amazigh cultuur op zoek gaat naar beeldende kunst zoals die in Europa is vormgegeven, zul je weinig tegenkomen. Terwijl andere vormen, zoals architectuur, poëzie, rituelen of ambachten zoals mozaïek juist een centrale rol spelen binnen onze cultuur.” Deze mismatch heeft grote consequenties. “Wat niet past binnen bestaande kaders, wordt al snel weggezet als minderwaardig, en dus ook niet geprogrammeerd. Daarmee sluit je hele gemeenschappen uit en gaat waardevol cultureel kapitaal verloren.”